FİİLLER (الأفعال)

Belli bir zaman ya da durumdaki olaya delalet eden kelimelerdir.

ZAMAN AÇISINDAN FİİLLER

Zaman açısından fiil mazi, muzari ve emir olmak üzere üçe ayrılır.

Mazi Fiil:

Geçmiş zamandaki bir durum veya olaya delalet eden kelimedir.Çekimi şu şekildedir;

Mazi fiil çekim tablosu
Çoğul	İkil	Tekil
كَتَبُوا	كَتَبَا	كَتَبَ	Müzekker III. Şahıs
كَتَبْنَ	كَتَبَتَا	كَتَبَتْ	Müennes III. Şahıs
كَتَبْتُمْ	كَتَبْتُمَا	كَتَبْتَ	Müzekker II. Şahıs
كَتَبْتُنَّ	كَتَبْتُمَا	كَتَبْتِ	Müennes II. Şahıs
كَتَبْنَا	كَتَبْنَا	كَتَبْتُ	I. Şahıs

Muzari Fiil

Şimdiki ya da gelecek zamadaki bir duruma delalet eden fiildir (Türkçe’de geniş, zaman, şimdiki zaman veya gelecek zaman ile karşılanabilir.)

Muzari fiil, mazi fiilin başına muzarilik harflerinden birinin  ( ا، ت، ي، ن ) dörtlü fiilde dammeli, diğerlerinde fethalı] olarak getirilmesiyle elde edilir.

Örneğin:

Mazi fiil	Muzari fiil
اَكْرَمَ	يِكْرِمُ
سَمِعَ	يَسْمَعُ
اِسْتَعْلْمَ	يَسْتَعْلَمُ

1. Mazi fiil eğer üçlü ise birinci kök harfi sakin yapılır, ikinci kök harfi –sözlükte mazi fiili izleyen “u, a, i” harfleriyle gösterildiği şekilde; damme, fetha veya kesra olarak- harekelenir.
   

Örneğin:

Mazi fiil	Muzari fiil		Mazi fiil	Muzarideki harekesi
كَتَبَ	يَكْتُبُ		كَتَبَ	u
فَتَحَ	يَفْتَحُ		فَتَحَ	a
جَلَسَ	يَجْلِسُ		جَلَسَ	i

Muzari fiil çekim tablosu
Çoğul	İkil	Tekil
يَكْتُبُونَ	يَكْتُبَانِ	يَكْتُبُ	Müzekker III. Şahıs
يَكْتُبْنَ	تَكْتُبَانِ	تَكْتُبُ	Müennes III. Şahıs
تَكْتُبُونَ	تَكْتُبَانِ	تَكْتُبُ	Müzekker II. Şahıs
تَكْتُبْنَ	تَكْتُبَانِ	تَكْتُبِينَ	Müennes II. Şahıs
نَكْتُبُ	نَكْتُبُ	اَكْتُبُ	I. Şahıs

2. Mazi fiil, mezid ve başında eklenmiş bir ت harfi varsa, bu ت harfi olduğu gibi bırakılır.
   

Örneğin:

Mazi fiil	Muzari fiil
تَعَلَّمَ	يَتَعَلَّمُ
تَخَرَّجَ	يَتَخَرَّجُ

3. Mazi fiil mezid ve başında eklenmiş bir hemze varsa, hemze atılır ve sondan bir önceki harf kesra ile harekelenir.

Örneğin:

Mazi fiil	Muzari fiil
اَكْرَمَ	يُكْرِمُ
اَعْلَمَ	يُعْلِمُ

4. Muzari fiilin başına سَ  veya  سَوْفَ eklerinden biri gelirse fiil gelecek zaman anlamı kazanır.

Örneğin:

Muzari	Gelecek zaman ekleri	Gelecek zaman fiili
يَكْتُبُ	سَ ، سَوْفَ	سَيَكْتُبُ
يَخْرُجُ	سَ ، سَوْفَ	سَيَخْرُجُ

5. Muzari fiilin başına   veya   ekleri gelirse, fiil geçmiş zaman anlamı kazanır.

Örneğin:

Muzari	Geçmiş zaman ekleri	Geçmiş zaman fiili
يَكْتُبُ	لَمْ ، لَمَّا	لَمْ يَكْتُبْ ، لَمَّا يَكْتُبْ
يَخْرُجُ	لَمْ ، لَمَّا	لَمْ يَخْرُجْ ، لَمَّا يَخْرُجْ

OLUŞUM BAKIMINDAN FİİL İKİYE AYRILIR:

a)     Mücerred fiil: Sadece kök harflerinden oluşan fiildir.

b)     Mezid fiil: Mücerred fiilin bir, iki, üç veya dört harf artırılmasıyla oluşmuş fiildir.

Üçlü mücerred fiil
Muzari	Mazi	Muzari  Kalıp	Mazi Kalıp
يَجْلِسُ	جَلَسَ	يَفْعِلُ	فَعَلَ
يَنْصُرُ	نَصَرَ	يَفْعُلُ	فَعَلَ
يَفْتَحُ	فَتَحَ	يَفْعَلُ	فَعَلَ
يَعْلَمُ	عَلِمَ	يَفْعَلُ	فَعِلَ
يَحْسَبُ	حَسِبَ	يَفْعَلُ	فَعِلَ
يَكْرُمُ	كَرُمَ	يَفْعُلُ	فَعُلَ

Dörtlü mezid
Mastar	Muzari	Mazi
تَفْعِيل	يُفَعِّلُ	فَعَّلَ
اِفْعَال	يَفْعِلُ	اَفْعَلَ
مُفَاعَلَة ، فِعَال	يُفَاعِلُ	فَاعَلَ

Beşli mezid
Mastar	Muzari	Mazi
تَفَعَّل	يَتَفَعَّلُ	تَفَعَّلَ
اِفْتِعَال	يَفْتَعِلُ	اِفْتَعَلَ
اِنْفِعَال	يَنْفَعِلُ	اِنْفَعَلَ
تَفَاعُل	يَتَفَاعَلُ	تَفَاعَلَ
اِفْعِلاَل	يَفْعَلُّ	اِفْعَلَّ

Altılı mezid
Mastar	Muzari	Mazi
اِسْتِفْعَال	يَسْتَفْعِلُ	اِسْتَفْعَلَ

• Mücerred fiile bazı harflerin ilave edilmesiyle fiil yeni bir anlam kazanır, fakat her fiil istenilen mezid fiil kalıbına sokulamaz, sadece Arapların kullandığı kalıp kullanılabilir. Hangi kalıpların kullanıldığını tespit için sözlüğe başvurulmalıdır.
• Mezid fiillerin mücerred fiile kazandırdığı başlıca anlamlar şunlardır:
  
  

1. اَفْعَلَ ve فَعَّلَ : geçişlilik

2. فَاعَلَ ve تَفَََاعَلَ : işdeşlik

3. اِفْتَعَلَ ، اِنْفَعَلَ ve تَفَعَّلَ : dönüşlülük

4. اِفْعَلَّ :  bir sıfat ile nitelenme: اِصْفَرَّ

5. اِسْتَفْعَلَ : isteme: اِسْتَغْفَرَ

• Nesne alıp almaması açısından fiil, “lazım” ve “müteaddi” olarak ikiye ayrılır.
  

1. Lazım fiil (Geçişsiz fiil): Mef’ule ihtiyaç duymayan fiildir.
2. Müteaddi (Geçişli fiil): Mef’ul bih sarih olmadan tam bir anlam ifade etmeyen fiildir.
   
   

Fiil mizaç, şekil, renk, kusur, temizlik, pislik, doluluk ya da boşluğa işaret ediyorsa lazim fiildir.

Şu kalıplardaki fiiller daima lazım fiildir: فَعُلَ ، اِفْعَلَّ ، اِنْفَعَلَ ، اِفْعَالَّ

Şu kalıplardaki fiiller genellikle lazım fiildir: تَفَعَّلَ ، تَفََاعَلَ ، اِفْتَعَلَ

Şu kalıplar genellikle müteaddidir: فَعَّلَ ، اَفْعَلَ ، فَاعَلَ ، اِسْتَفْعَلَ

• Mücerret üçlü fiillerin mastarları seamidir, sözlüklere başvurulmak suretiyle öğrenilir; bununla birlikte şu genellemeler söz konusudur:
  
  

1.             فِعَالَة bir meslek veya zenaata işaret eder. Örneğin: زَرَعَ – زِرَاعَة

2.             فَعَلاَن bir harekete işaret eder. Örneğin: هَاجَ – هَيَجَان

3.             فُعْلَة renge işaret eder. Örneğin: خَضِرَ – خُضْرَة

4.             فُعَال rahatsızlık veya hastalığa işaret eder. Örneğin: سَعَلَ – سُعَال

5.             فُعَال ve فَعِيل sese işaret eder. Örneğin: نَبَحَ – نُبَاح ، زَأَرَ-زَئِير

6.             فَعِيل yolculuk ve seyre işaret eder. Örneğin: رَحَلَ- رَحِيل

7.             فَعُلَ kalıbının mastarı فُعُولْة، فَعَالَة ، فَعَل . Örneğin: سَهُلَ – سُهُولَة

8.             فَعَلَ kalıbındaki lazım fiilin mastarı فُعُول dür. Örneğin: جَلَسَ – جُلُوس

9.             فَعَلَ  veفَعِلَ kalıbındaki müteaddi fiilin mastarı: فَعْل .

• Mimli Mastar: Kök harflerinin başına م harfi eklenerek yapılan mastardır.

1. Mimli mastar مَفْعَل kalıbındadır; kök harflerinden sonuncusu illet harfi ise mastar, مَفْعِل kalıbındadır.
2. Mezid fiilde, fiilin ismi meful kalıbında gelir. Mimli mastarın sonuna ة eklenebilir.

EMİR

Muzari fiilden elde edilir:

1. Üçlü fiilde, baştaki muzarilik harfi  atılır, yerine hemze getirilir. Muzari fiildeki kök harfinin harekesi
   
   

1. Damme ise; ilave edilen hemzenin harekesi damme olur.
   Örneğin: يَنْصُرُ – اُنْصُرْ
2. Fetha veya kesra ise, ilave hemzenin harekesi kesra olur.
   Örneğin: يَعْلَمُ – اِعْلَمْ ، يَجْلِسُ – اِجْلِسْ
   

Emir fiil
Çoğul	İkil	Tekil
اُكْتُبُوا	اُكْتُبَا	اُكْتُبْ	Müzekker
اُكْتُبْنَ	اُكْتُبَا	اُكْتُبِي	Müennes

Mastarlara göre emir kipleri
Emir	Mastar	Emir Kalıp	Mastar Kalıp
اَكْرِمْ	اَكْرَمَ	اَفْعِلْ	اَفْعَلَ
كَلِّمْ	كَلَّمَ	فَعِّلْ	فَعَّلَ
قَاتِلْ	قَاتَلَ	فَاعِلْ	فَاعَلَ
اِشْتَرِكْ	اِشْتَرَكَ	اِفْتَعِلْ	اِفْتَعَلَ
اِسْتَغْفِرْ	اِسْتَغْفَرَ	اِسْتَفْعِلْ	اِسْتَفْعَلَ

• İSMİ MERRA: Ait olduğu fiilin bir kere oluşunu gösteren isimdir.
  

1. Üçlü fiilden فَعْلَة kalıbından gelir. Örneğin: ضَرَبَ – ضَرْبَة
2. Mezid fiilden mastarının sonuna eklenen ة ile gelir: Örneğin: اِنْتَلَقَ – اِنْتِلاَقَة